مقاله ای تحلیلی از جواد دلیری (وبلاگ نویس اصلاح طلب)

هر دوره اي از تاريخ معاصر ايران كه دولتمردان طرح و دكتريني را به عنوان توسعه و اصلاح ارايه كرده اند جنبش دانشجويي را به عنوان جرياني پرسشگر و نقاد پيش رو ديده اند، جامعه دانشجويي با طرح اين پرسشها همواره به دنبال تعيين نقش خود و تعريف رابطه اش با دولت و نظام بوده است.
نحوه پاسخ تصميم سازان و مديران نظام به اين پرسشها، اما، راهبرد و خط مشي آينده جنبش دانشجويي را نیز رقم  زده است، ساده ترين و در عين حال خطرخيزترين راه اين بوده كه برخي نخبگان نظام سياسي اين پرسشها را ناديده و ناشنيده انگارند يا خطرناكتر از آن اين بوده كه اين مطالبات نقادانه و اصلاح جويانه را نشانه تقابل و رويارويي با نظام تعبير كنند.اما راه سومی هم بوده که  نه پرسش ها نادیده انگاشته شود ونه مطالبات نقادانه نشانه تقابل شود.
از اين نگاه، سید محمد خاتمی درسالهای صدارت ریاست جمهوری راه سوم را برگزید . او شاید به صراحت به زبان نياورد اما سيرنگاه او به دانشگاه در هشت سال ریاست جمهوری اش ( خرداد76 تا 84 ) آشكارا بيان مى كند كه سید محمد خاتمی  در نگاه به دانشگاه همیشه و همواره  آرزوى زنده ماندن اين كانون نقد و پرسشگرى را داشته ودارد :
" دانشگاه جاي پرسش است ، جاي سوال است از آنجا که آغاز تفکر پرسش است ، دانشگاه که جاي تفکراست ، بيش از هرجا جاي پرسش است . دانشگاه بدون پرسش مثل روز بدون خورشيد است  يعنى روز نيست . آزادي خواهى ، نوجويى ، تحول خواهى ، پرسشگري از خصوصيات دانشگاه ماست و به لطف خداوند حرکت دانشجويى ما از آغاز شکل گيري تاکنون حرکتى رو به جلو، تعيين کننده و واقعا درخشان بوده است ."(21 آذر78 - دانشگاه علم و صنعت تهران)امااو نقش های متفاوتی هم همواره برای  دانشگاه ترسیم کرد گاهی دانشگاه دماسنج و میزان الحراره جامعه خواند :"دانشگا ه درهرجا معه اي به منزله آن شا خك حسا سى ست كه زودترو بهترمى تواندآن چه رادرجا معه مى گذرديا بنا ست پيش بيا يد،منعكس كند.يا به عبارت ديگردما سنج وميزان الحراره حيا ت اجتما عى ،فرهنگى وسيا سى جا معه است انعكا س دهنده خواست ها ،مطالبات ونيزجهت گيري ها يى ست كه درجا معه هست يا با يدبا شد.دانشگا ه به دليل همين حساسيتش نقش ميزان الحراره اي دارد.دريك جا معه ميزان الحراره اجتما عى وسيا سى ست وازاين جهت هم اهميت دارد. " (16 اذر80)

از این رو، خاتمی جامعه بدون دانشگاه و دانشجورا مریض و بیمار دانست: "هرچه دانشگا ه ومحيط دانشگا ه
 پويا تر،زنده تروشا داب تر،فعا ل تر،امن ترو پرتلاش تربا شد،جا معه ،جامعه امن تروپرتلاش تروسا زنده تري ست وهرچه دانشگا ه خمودترونا كا رآمدتربا شد،نشا نه اين است كه جامعه ما دچا رنوعى نقص وبيما ري ست . به نظرمن دردوحا لت با يدتوجه داشت كه عيب ونقصى دركار جامعه ما وجوددارديعنى دوحا لت دانشگا ه نشا ن دهنده اين است كه سا زوكا ر موجوددرحيا ت اجتما عى ما دچا رنقص وعيب است وبا يدجبران شود. (16 اذر80)

گاهی به  دانشگاه نقش تحول خواهی و نوخواهى داد:" دانشگاه مظهر نوجويى و تحول خواهى است ونيز مظهر آزاديخواهى است . نمى توان دانشگاه و دانشجويى خواست يا داشت که خواستار تحول نباشد. اين در روح جوان است  بخصوص جوانى که اهل تحقيق و تعليم و تعلم و علم هم هست . ، تحول جويى و آزادي ، ازخصوصيات دانشگاه و دانشگاهيان ماست و بالاتر از همه و پايه همه اينها پرسشگري است  "(16 اذر80)

خاتمی گاهی هم برای دانشگاه نگران شد ، آن گاه که گفت :"نبض جا معه اگرنزد،با يد نگران بود.تا وقتى دارد
مى زندحا لايا تندويا كندبه هرحا ل نشا نه اين است كه حيا ت وجوددارد.اگرنبض ازكا رافتا د،با يدبيشترنگران بودازآنجا يى كه تب وجودداردوآن اين كه دانشگا ه ها ي ما دچا ربى تفا وتى شوند.اين امربسيا ر وحشتنا كى ست واگرببينيم كه آثا ري ازبى تفا وتى وجوددارد،با يدهمه دست به دست هم بدهيم وببينيم كه عيب وعلت كا ركجا ست . ازبى تفا وتى خوشحا ل نشويم .خوشحا ل نشويم كه درعرصه ها ي سيا سى ،دانشگا ه ها ي ما فعا ل نيستند،حتى با يدببينيم كه چرافعا ل نيستند. و اگرخداي نكرده نزديعنى جا معه ما دچا ربى تفا وتى شدوبا يدنگران شويم و خوشحا ل نبا شيم كه جا معه آرام است ."

بدین ترتیب ،جنبش دانشجويي بوضوح در این سالها دريافت  كه در صحنه سياسي ـ اجتماعي ايران، می تواند به «نيروي برتر» و بدون رقيب تبديل شود، وزن تأثير گذاري آن به اندازه يي است كه هيچ جرياني با هرگرايشي نمي تواند آينده سياسي خود و جامعه را بي حضور اين قشر ترسيم كند.
 مهیمان و میزبان هرساله دانشگاه  هر دو در سالهای اصلاحات  به جز سنت شكنى در روش های مهمانوازی و هرساله به گفت و گويى صريح وتأمل انگيز دست زدند، گفت وگويى برسر انتخاب مسير آينده . خاتمى و دانشجويان در جوهر كلام شان همواره  يك هدف را سردادند : آزادى و توسعه جامعه ايران. اما در الفاظ وعبارات دو طرف نشانه هايى از جدال دو تفكر را مى شد حس كرد. خاتمى راه چاره را در منطق اصلاح و ميانه روى و راه كمال هر جنبش اصلاح طلبانه را قانون اساسى می خواند، اما طيف مقابل او برعبور از اين قالبها و روشها پاى فشرد. شعارها و سرود دانشجويان دراين مجادله ، آرمانها را نشانه رفت اما ميهمان دولتمرد آنان برواقعيتها انگشت تأكيد می نهاد .برهمين اساس خاتمي همواره در پاسخ به انبوه مطالبات و پرسشها كوشيد آنچه به عنوان دوگانگي و تناقض از افكار و رفتار مديريت اصلاحات در ذهن دانشجويان نقش بسته را برطرف سازد:"دانشجويان ، هم پذيرنده اصلاحات هستند و هم پديدآورنده اصلاحات . اگر هدف اصلى اصلاحات استقراريک ; نظام مردمى ، پيشرفته و برخوردار به لحاظ اقتصادي و عدالت اجتماعى و سياسى و فرهنگى باشد و بادغدغه خاطر همواره بکوشيم جامعه را به آن سو به پيش ببريم ، اولا نسل دانشجو و دانشگاهى ما مى تواند بابحث ها و تحليل هايى که مى کند و مطالباتى که مطرح مى کند، جهت حرکت اصلاحات را مشخص ; کند و به يک معنا پديد آورنده اصلاحات است و از سوي ديگر به عنوان يک نسل با فرهنگ باسعه صدر با شعورمى تواند آن محورهاي مورد اصلاح را در درجه اول در جامعه دانشگاهى پياده کند."(16 آذر 79)

در بعد ديگرخاتمی در این سالها  تلاش كرد تا جمعبندي روشن و صريحي از جنجال ها و بحرانهايي كه عليه جریان اصلاحات و دولت اوانجام شد را ارايه كند، خاتمي در اين رابطه صریح ترین وجنجالی ترین سخنانرا در جمع دانشجویان زد . خاتمي در مرحله ديگر كوشيد تا ذهن دانشجويان را با واقعيت هاي مربوط به نقش و اختيارات خود و نيز موانع اصلاحات روشن سازد." اينکه اگر قرار است تحولى ايجاد بشود، اين تحول را خود مردم بايد ايجاد بکنند. نمى شود که هميشه منتظر بود از بالا بيايند مشکلاتشان را حل بکنند و معمولا جوامعى که خودشان را باور ندارند همواره منتظر مى مانند که قهرمانان بيايند مشکلاتشان را حل بکنند درحاليکه ما وقتى به يک جامعه  پيشرو مى رسيم که ان شاالله همه قهرمان باشيم و همه فکر بکنيم وهمه تلاش بکنيم که مشکلات را حل بکنيم . ما دريک جامعه با يک واقعياتى داريم به سرمى بريم . مگر بناي ما اين بوده است که وقتى مى آييم  روي کار، هر کس که نظري مخالف ما دارد آن نظر بايد از بين برود؟ هرگز ما اين فکر را نمى کرديم . شايد تفاوت ما با بعضى از ديگران اين باشد که فکر مى کنند که مخالفشان نبايد در صحنه باشد درحالى که ما اصلا شعارمان اين بود که جامعه مدنى . که اگر مجال شد درباره جامعه مدنى هم يک صحبتى مى کنم . اين است که فکر آزاد است ، مسايل آزاد است و بايد طرح بشود و داور نهايى هم مردم باشند، انتخاب بکنند و بيايند روي کار و کار انجام بگيرد. "

***
اين گفتمان پردامنه در پایان عمر اصلاحات  ناتمام ماند و به نتيجه و توافقى منجر نشد اما اين رهاورد بزرگ را داشت كه خاتمى درپايان اين داستان، راه وتصميم آينده خود را مشخص كرد. او به اين پندار پايان داد كه اين آخرين ديدارش با دانشجويان نخواهد بود و روشن كرد كه دانشگاه مكان ومنزلگاه او فرداى برخاستن از قدرت است و رئيس جمهور پس از ۸ سال عزم آن دارد تا فرجام مانيفست اصلاحاتش را در نقد وچالشهاى محفل دانشجويى به نظاره بنشيند.و اساساً براى رئيس جمهورى كه سوداى اصلاح فرهنگ جامعه ، تغيير زبان قدرت و تعديل منطق اهل سياست را دارد راهى جز دانشگاه متصور نيست